Bezformie, czyli jak podważać istniejące narracje – spotkanie z Agnieszką Daukszą i Tomaszem Szerszeniem, autorami książki „Atlas [polskiego] bezformia”.

Czym jest bezformie i co ta kategoria ma wspólnego z dzisiejszą rzeczywistością? We wtorek 26 maja o godz. 18.00 w NOMUS – Nowym Muzeum Sztuki podczas spotkania z Agnieszką Daukszą i Tomaszem Szerszeniem porozmawiamy o publikacjach z serii „Atlas. Antropologia wizualności” poświęconych bezformiu, m.in. „Bezformie: sposób użycia” Yve-Alaina Bois i Rosalind Krauss i „Atlas [polskiego] bezformia” gości spotkania. 

Redaktorem serii „Atlas. Antropologia wizualności” wydawnictwa słowo/obraz terytoria jest eseista, antropolog kultury i artysta wizualny Tomasz Szerszeń, a część publikacji z tej serii poświęcona jest kategorii bezformia.  

Bezformie: sposób użycia Yve-Alaina Bois i Rosalind Krauss to klasyczna już książka, być może jedna z najważniejszych pozycji podsumowujących sztukę XX wieku i próbujących opowiedzieć ją na nowo. Powstała przy okazji głośnej wystawy w Centre Pompidou w Paryżu (1996), będącej jednym z wielkich pokazów lat 90. Została pomyślana jako rodzaj nieortodoksyjnego przewodnika, odsłaniającego teoretyczne założenia autorów ekspozycji. W swej opowieści o sztuce modernizmu Bois i Krauss wracają do spuścizny francuskiego filozofa i krytyka Georges’a Bataille’a i do pojawiającego się na łamach radykalnego, awangardowego pisma „Documents” pojęcia bezformie jako do kluczy pozwalających ją zredefiniować. Performatywna, energetyczna siła bezformia pozwala im nie tylko na przekroczenie kategorii takich jak „forma” czy „treść”, ale też na zakwestionowanie samego pojęcia „wizualności”. 

Bezformie to bez wątpienia manifest pewnego sposobu myślenia, ale też szkoła interpretacji, testująca teoretycznie wyrafinowane, poststrukturalistyczne języki opisu dzieł sztuki nowoczesnej. Kategoria bezformia przekracza tu swój historyczny kontekst, aby stać się użytecznym narzędziem wprawiającym nowoczesność w ruch i służącym do podważania dotychczasowych narracji. To książka, której wartość użytkowa – pomimo zmiany paradygmatu – pozostaje trudna do ocenienia.  

Z kolei „Atlas (polskiego) bezformia” Agnieszki Daukszy i Tomasza Szerszenia to tekstowo-wizualny rekonesans mający na celu rozpoznanie i przetestowanie możliwych znaczeń i ścieżek bezformia w polskim kontekście. Autorzy pytają, jak tu i teraz rozumieć kategorię, która historycznie była tak silnie powiązana z surrealizmem i myślą Georges’a Bataille’a, i czym mogłoby być polskie bezformie. 

Próbując rozważyć te kwestie, autorzy przywracają kategorii bezformia historyczny i społeczny kontekst, wskazują na konkretną materialną i przestrzenną topografię. Widma wojny i Zagłady, brutalna transformacja ekonomiczna, industrializacja i katastrofa ekologiczna, specyficzne doświadczenie bezsilności – to kierunki ich poszukiwań. 

Spotkanie organizowane we współpracy NOMUS – Nowego Muzeum Sztuki, działu Muzeum Narodowego w Gdańsku, i wydawnictwa słowo/obraz terytoria poprowadzi Jakub Orzeszek z Uniwersytetu Gdańskiego.  

Informacje praktyczne
▪️ 26 maja (wtorek)
▪️ godz. 18.00–19.30
▪️ NOMUS – Nowe Muzeum Sztuki i Gdańska Galeria Fotografii
▪️ ul. Jaracza 14, Gdańsk
 

Agnieszka Dauksza 

Literaturoznawczyni i kulturoznawczymi, pracuje na Wydziale Polonistyki UJ. Autorka książek: „Ludzie nieznaczni. Taktyki przetrwania” (2024), „Klub Auschwitz i inne kluby. Rwane opowieści przeżywców” (2016 i 2021), „Jaremianka. Biografia” (2019), „Afektywny modernizm. Nowoczesna literatura polska” (2017) i „Kobiety na drodze. Doświadczenie przestrzeni publicznej w literaturze przełomu XIX i XX wieku” (2013). Redagowała m.in. tomy: „Maria Jarema: wymyślić sztukę na nowo” (2021) i „Świadek: jak się staje, czym jest?” (2019). Redaktorka czasopisma naukowego „Teksty Drugie”. Laureatka Górnośląskiej Nagrody Literackiej „Juliusz” (2020), Nagrody Literackiej Gryfia (2020), Nagrody „Newsweeka” im. Teresy Torańskiej (2017), Nagrody Fundacji Nauki Polskiej START (2015), Nagrody Naukowej „Polityki” (2018), konkursu „Portrety” (2020). W 2020 roku jej książka „Jaremianka” znalazła się w finale Nagrody Literackiej Nike. Członkini jury konkursu Górnośląskiej Nagrody Literackiej „Juliusz”. 

Tomasz Szerszeń 

Eseista, antropolog kultury, artysta wizualny. Autor książek „Być gościem w katastrofie” (2024), „Wszystkie wojny świata” (2021), „Architektura przetrwania” (2017), „Podróżnicy bez mapy i paszportu” (2015), redaktor antologii „Oświecenie, czyli tu i teraz” (2021). Od 2024 redaktor naczelny kwartalnika „Konteksty”, adiunkt w Instytucie Sztuki PAN, gdzie prowadzi Pracownię Antropologii Kultury i Sztuk Audiowizualnych. Współzałożyciel pisma „Widok. Teorie i praktyki kultury wizualnej”. Laureat Nagrody im. Beaty Pawlak (2025), Nagrody Literackiej Znaczenia (2022), Nagrody Głównej Academia (2022), nominowany do Nagrody Literackiej Gdynia (2022), finalista Nagrody im. Marcina Króla (2025), wyróżniony w konkursie na Fotograficzną Publikację Roku (2018). Autor wielu projektów fotograficznych pokazywanych w Polsce i za granicą, kurator wystaw, współautor projektów teatralnych. W wydawnictwie słowo/obraz terytoria prowadzi serię wydawniczą „Atlas. Antropologia wizualności”. 

Jakub Orzeszek 

Interesuje się tanatologią, antropologią literatury i muzyką popularną. Publikował między innymi w „Czasie Kultury”, „Dwutygodniku”, „Er(r)go”, „Kontekstach”, „Tekstach Drugich” i „Twórczości”. Redaktor tomu Nekroprzemoc. Polityka, kultura i umarli (ze Stanisławem Rośkiem, 2022). Autor książki Drugie ciało pisarza. Eseje o Brunonie Schulzu (2023).